Podstawy

SDI Open Water Scuba Diver · wersja 2026.09.02

Bezpośrednie efekty ciśnienia

Co ciśnienie robi z gazem w twoim ciele

Czego się dowiesz

Co dzieje się z gazem, gdy schodzisz w dół i gdy wracasz w górę.
Jak przeliczyć głębokość na ciśnienie i pod jakim ciśnieniem dostajesz gaz.
Gdzie są przestrzenie powietrzne — w tobie i w masce — i którędy wyrównuje się każda.
Jak często wyrównywać uszy, co zrobić z zatokami i kiedy przerwać nurkowanie.
Dlaczego ból przy wynurzaniu znaczy co innego niż ból przy zanurzaniu.
Skąd biorą się zawroty głowy pod wodą i co wtedy zrobić.
Czym ząb różni się od pozostałych przestrzeni powietrznych.
Dlaczego płuca wyrównują się same i co musi się stać, żeby przestały.
Gdzie w płucach dochodzi do uszkodzenia i na jakich głębokościach.
Po czym poznać, że coś poszło nie tak, i co wtedy zrobić.

Głębokość, ciśnienie, objętość

Na powierzchni ciśnienie wokół ciebie wynosi 1 bar; każde 10 m wody dokłada kolejny (w słodkiej wodzie niemal tyle samo). Prawo Boyle’a mówi, co się wtedy dzieje z gazem: im większe ciśnienie, tym mniej miejsca ten sam gaz zajmuje.

W dół rośnie ciśnienie i gaz się kurczy: zamknięte miejsce robi się „za małe”, więc musisz dołożyć mu gazu. W górę ciśnienie spada, gaz się rozszerza i musi mieć którędy uciec. Doprowadzanie takiego miejsca do ciśnienia otoczenia nazywamy wyrównaniem — to słowo wróci na każdym kolejnym slajdzie.

głębokość

Suwak ustawia głębokość. Balon jest wciąż tym samym balonem — gazu w środku tyle samo.

Automat oddycha razem z tobą

Automat — urządzenie, przez które oddychasz — oddaje ci gaz z butli pod dokładnie takim ciśnieniem, jakie panuje na twojej głębokości. Nie stałym i nie takim jak w butli: takim jak wokół ciebie, na bieżąco.

Dlatego płuc nie musisz wyrównywać — robią to same, przy każdym wdechu. Twoje jedyne zadanie: nie przerywać oddychania.
Twoje płuca na każdej głębokości mieszczą tyle samo, co na powierzchni. Kurczy się gaz, nie płuca: o ile się skurczy, tyle dobierasz wdechem.
Dlatego na 10 m w tej samej objętości masz dwa razy więcej gazu niż na powierzchni — i dlatego w drodze do góry ten gaz ma się z czego rozprężyć.
W obu kierunkach chroni cię to samo — oddychanie. Przy zanurzaniu dobierasz gaz wdechem, przy wynurzaniu nadmiar wychodzi wydechem.
Trzy stopnie: uszy i maskę wyrównujesz sam, świadomie; zatoki robią to same, o ile kanaliki są drożne; płuca są całkiem poza twoją kontrolą.

Spokojny wydech jest bierny: gaz wychodzi sam, wystarczy nie zamykać mu drogi. Aktywnie, całą drogę, wydychasz tylko przy wynurzaniu awaryjnym. Będzie na to osobne zajęcie — to sytuacja, którą ćwiczysz, a nie taka, w której nagle się znajdujesz.

Mapa

Gdzie w tobie jest gaz

Wody ścisnąć się nie da, a ciało jest głównie wodą — ciśnienie szkodzi tylko tam, gdzie jest gaz. Takich miejsc jest pięć.

Cztery z nich są w tobie, maska jako jedyna na zewnątrz. Każda ma dalej własny slajd: co się w niej dzieje przy zanurzaniu, co przy wynurzaniu i którędy gaz wychodzi. Płucom — największej i najgroźniejszej przestrzeni — poświęcimy drugą połowę wykładu.

Mechanizm

Dwa kierunki, dwa mechanizmy

Ta sama przestrzeń zachowuje się inaczej przy zanurzaniu, a inaczej przy wynurzaniu — i to porządkuje całą resztę.

Dlatego zanurzanie boli częściej: podciśnienia nie da się zignorować, ból przychodzi od razu i wymaga twojej reakcji.
Dlatego wynurzanie wymaga więcej uwagi: przy zanurzaniu możesz przerwać nurkowanie, przy wynurzaniu i tak musisz wyjść. Ma więc dwie własne zasady — oddychasz bez przerwy i wynurzasz się wolno — i będziesz je powtarzać przez cały kurs.

Kierunek	Co dzieje się z gazem	Co robi twoje ciało	Co musisz zrobić
Zanurzanie	Rośnie ciśnienie otoczenia, więc gaz się kurczy — w środku robi się podciśnienie, czyli ciśnienie niższe niż wokół ciebie	Tkanki są wciągane w stronę deficytu: błona bębenkowa do środka, twarz w maskę	Wyrównanie jest czynne — musisz dołożyć gazu
Wynurzanie	Ciśnienie otoczenia spada, więc gaz się rozszerza — narasta nadciśnienie, czyli ciśnienie wyższe niż wokół	Tkanki są rozpychane od środka: gaz napiera na nie i szuka wyjścia	Wyrównanie jest bierne — gaz wychodzi sam, o ile ma którędy

Jedno zdanie do zapamiętania: w dół wyrównujesz czynnie, w górę gaz wychodzi sam. Podręcznik nazywa ucisk przy zanurzaniu „squeeze”, a dolegliwość przy wynurzaniu — blokiem odwrotnym.

Mechanizm

Gdy gaz nie chce wyjść przy wynurzaniu

Bierne nie znaczy pewne. Jeśli droga wyjścia jest zamknięta — obrzękiem, wydzieliną albo czymś, co zatkało wąski kanał — gaz zostaje w środku i rozpycha przestrzeń, choć ty nie robisz nic złego. To blok odwrotny.

Objawdolegliwość narasta, gdy idziesz w górę, a nie w dół. Ból przy wynurzaniu to informacja, że gaz nie wychodzi.
Robiszzatrzymujesz wynurzanie, schodzisz kilkadziesiąt centymetrów niżej — tyle, żeby ucisk ustąpił — i czekasz tam, aż gaz sam znajdzie drogę; tyle, na ile pozwala zapas gazu. Potem wynurzasz się wolniej. Utrzymywania głębokości uczysz się na basenie, a na pierwszych nurkowaniach instruktor jest przy tobie.
Nie róbprzeciskania się przez ten ból siłą ani przyspieszania, żeby „mieć to za sobą”.
Lek na nosnie jest rozwiązaniem. Nadużywany przestaje działać, a nos puchnie bardziej niż przed jego zażyciem; potrafi też przestać działać już pod wodą — zejdziesz z drożnym nosem, a wrócisz z zatkanym.

Dotyczy uszu, zatok i zęba — przestrzeni, które mają swój wąski kanał. Płuca w tej sytuacji są w lepszym położeniu: ich drogą wyjścia są twoje usta, a dopóki oddychasz, jest otwarta. Gdy jednak i ona się zamknie, skutek nazywa się urazem z rozprężenia płuc i jest nieporównanie groźniejszy — to druga połowa tej prezentacji.

Pięć przestrzeni

Przestrzeń 1 z 5

Uszy

Ucho środkowe to komora powietrzna za błoną bębenkową, połączona z gardłem trąbką Eustachiusza. Nad wodą trąbka otwiera się sama; pod wodą ciśnienie zmienia się za szybko, żeby zdążyła — i ucho potrafi zaboleć już od 1–1,5 m.

Przestrzeń 1 z 5

1–1,5 m

Udokumentowany przypadek — od 1,2 m¹. W praktyce ucho potrafi zaboleć już przy drabince — nie na trzydziestu metrach.

Przestrzeń 1 z 5

Uszy — w dół i w górę

W dółrośnie ciśnienie, a błona bębenkowa wygina się do środka — zatkanie, ból, a jeśli to zignorujesz: krwawienie i pęknięcie.
Robiszwyrównujesz wcześnie, często i delikatnie — to jedyna obrona przed bólem przy zanurzaniu. Jak — na następnym slajdzie.
W góręciśnienie spada, gaz uchodzi trąbką sam — chyba że zamknęła się po drodze. Wtedy masz blok odwrotny, a decyduje o nim drożność, nie twoja technika.

Ucho zewnętrzne uszkodzisz, gdy przewód słuchowy zatka kaptur, woskowina albo zatyczka bez otworu.

Przestrzeń 1 z 5

Jak wyrównywać

Na uszy wystarczy jedna umiejętność; zatoki wyrównają się przy okazji, same, o ile kanaliki są drożne. Nie ma w niej nic trudnego — trudno tylko użyć jej dość wcześnie. To najczęstszy i najłatwiejszy do uniknięcia kłopot na kursie: wyrównywania uczy się każdy na basenie.

Kiedyjuż na powierzchni, żeby kanał był otwarty, zanim pojawi się różnica — a potem co kilkadziesiąt centymetrów zanurzenia. Ból oznacza, że jesteś spóźniony.
JakValsalva — przez miękką część maski (jest tam kieszonka właśnie po to) przyciskasz palcami skrzydełka nosa i próbujesz delikatnie dmuchnąć w zatkany nos, przy zamkniętych ustach. Delikatnie i nie dłużej niż 5 sekund za razem.
ZapasowoFrenzel — manewr, w którym język pracuje jak tłok. Pokażemy go na basenie; każda delikatna metoda, która działa, jest dobra.
Nie róbprzepychania ucha na siłę; dlaczego siła jest tu największym zagrożeniem — na następnym slajdzie.
Robiszgdy trwanie idziesz głębiej. Wracasz kilkadziesiąt centymetrów w górę — tyle, żeby ucisk ustąpił — i próbujesz jeszcze raz; jeśli dalej nie wychodzi — przerywasz nurkowanie. To nie porażka, to procedura.

Przestrzeń 1 z 5

Skąd biorą się zawroty głowy

Za uchem środkowym leży błędnik — narząd równowagi. Nie jest przestrzenią powietrzną i sam się nie wyrównuje, ale styka się z uchem środkowym w dwóch cienkich miejscach w kości, zwanych okienkami — i to przez nie dosięga go ciśnienie. Stąd dwie różne przyczyny zawrotów.

Częstszajedno ucho wyrównałeś, drugiego nie. Sama różnica między uszami wystarczy, żeby zakręciło ci się w głowie — najczęściej przy wynurzaniu. Zwykle mija w kilkanaście sekund do kilku minut.
Rzadszagwałtowna Valsalva przy niedrożnej trąbce zwiększa różnicę ciśnień między uchem a błędnikiem. Może pęknąć jedno z tych cienkich miejsc i wyciec płyn.

Przestrzeń 1 z 5

Zawroty — co wtedy robisz

Robiszzostajesz na tej głębokości, łapiesz się czegoś nieruchomego albo swojego partnera — tak nazywamy drugiego nurka, z którym przez cały kurs nurkujesz w parze, w zasięgu ręki. Nie wyrównujesz siłą i czekasz, aż minie.
Czym grozizawroty z poprzedniego slajdu — te z niewyrównanego ucha — same w sobie nie są urazem. Groźne jest to, co po nich: dezorientacja, panika i niekontrolowane wypłynięcie. To ono uszkadza pęcherzyki; wrócimy do niego w drugiej połowie.
Alarmjeśli oprócz zawrotów pojawi się nagła utrata słuchu albo szum w uchu — przerywasz nurkowanie i nie nurkujesz do wyjaśnienia: z tym idziesz do lekarza.

To najmocniejszy argument za wyrównywaniem wcześnie, często i delikatnie: siła, którą chcesz przepchnąć zatkane ucho, jest tym samym, co może uszkodzić błędnik — a uraz błędnika bywa trwałym przeciwwskazaniem do nurkowania, inaczej niż przebita błona bębenkowa.

Przestrzeń 2 z 5

Zatoki

Cztery pary jam powietrznych w kościach twarzy, połączone z nosem wąskimi kanalikami. Nie ma na nie osobnej techniki i żadna nie jest potrzebna: wyrównują się same, o ile kanaliki są drożne — a zatkanej zatoki nie przepchniesz siłą.

Przestrzeń 2 z 5

Zatoki — w dół i w górę

W dółrośnie ciśnienie, a wąskie kanaliki nie nadążają wpuścić gazu — dlatego zatoki są z pięciu przestrzeni najbardziej podatne na uraz.
Robisznie ma manewru, którym byś to przepchnął. Reguła ta sama co przy uszach: zatrzymujesz się, wracasz kilkadziesiąt centymetrów w górę — aż ból ustąpi — i dajesz kanalikowi chwilę. Ból nie mija — przerywasz nurkowanie.
W góręciśnienie spada i gaz uchodzi sam — chyba że kanaliki zdążył zamknąć obrzęk albo wydzielina. Wtedy blok odwrotny: schodzisz, czekasz, wynurzasz się wolniej.

Katar zamyka kanaliki — dlatego z infekcją nie nurkujesz. To najlepiej wykorzystany dzień kursu.

Przestrzeń 2 z 5

Zatoki — po czym poznasz

Czołowesprawiają najwięcej kłopotu — ucisk albo ostry, punktowy ból w czole.
Szczękowedają ucisk, drętwienie albo ból policzka — i ból górnych zębów.
Dalejrozlany ból głowy, ucisk albo ból wokół oka — łatwo pomylić go z uciskiem maski — oraz krew albo krwawy śluz w nosie: w masce widać to od razu.
Objawkażdy z nich może pojawić się od razu pod wodą albo dopiero po wyjściu.

Krew w masce wygląda groźnie, a zwykle znaczy tylko tyle, że zatoka nie nadążyła. Zgłoś to instruktorowi i na dziś kończysz nurkowanie.

Przestrzeń 3 z 5

Maska i oko

Maska obejmuje oczy i nos, a oddychasz ustami z automatu — nosem dopełniasz ją gazem. W dół wyrównujesz, w górę nadmiar uchodzi wokół obrzeża.

Przestrzeń 3 z 5

Maska — kiedy zaciska

W dółrośnie ciśnienie, gaz w masce kurczy się i powstaje podciśnienie. Maska zaczyna działać jak bańka stawiana na plecach — przysysa się i wciąga tkanki twarzy, powieki i gałki oczne.
Objawmaska ciśnie — i wtedy dmuchasz w nią nosem. Tyle, ile trzeba: nadmiar zaparowuje szkło.
Objawgdy trwapękają drobne naczynia — wylewy podspojówkowe (białko oka robi się jaskrawoczerwone), czerwone kropki i siniaki wokół oczu. Twarz i oczy bolą, powieki puchną, ale uraz zwykle mija sam. Opisywano też krwawienie do wnętrza gałki² — dlatego ucisku maski nie przeczekujesz.

Dlatego maska nurkowa zawsze obejmuje nos — gogli pływackich nie wyrównasz.

Przestrzeń 4 z 5

Ząb

Zdrowy ząb nie ma w środku gazu i nic mu nie grozi. Problemem jest ząb z ubytkiem: uwięziony tam gaz musi zmieniać objętość razem z ciśnieniem, a szczelina jest na to za wąska.

Przestrzeń 4 z 5

Ząb — w dół i w górę

W dółciśnienie wokół rośnie, a gaz zamknięty w sztywnej komorze nie ma jak dostosować się do tego wzrostu — szczelina nie nadąża wpuścić nowego gazu. Boli jeden, konkretny ząb.
W góręciśnienie spada, gaz się rozszerza i tą samą szczeliną nie nadąża wyjść — tym bardziej, gdy zatka ją drobina. Wtedy ząb może pęknąć albo wypełnienie wypaść.
Różnicazęba jako jedynego nie wyrównasz żadną techniką. Nie masz czym dmuchnąć ani co przełknąć — żaden mięsień nie otwiera tej drogi.

To sprawa do dentysty przed nurkowaniem, nie technika do wyćwiczenia. I zanim uznasz ząb za winnego: ból górnych zębów częściej pochodzi z zatok.

Płuca — budowa

Przestrzeń 5 z 5

Co jest w twoich płucach

Ostatnia przestrzeń powietrzna, największa i jedyna, której nie wyrównujesz świadomie. Zanim powiemy, co może w niej pęknąć, trzeba wiedzieć, co tam w ogóle jest.

Masz płuco lewe i prawe; każde łączy się z tchawicą przez oskrzele główne.
Gąbczasta struktura pozwala płucom rozszerzać się i kurczyć razem z klatką piersiową.
Wymiana gazowa zachodzi tylko w pęcherzykach — najmniejszych woreczkach na końcu drogi. Nie w drogach, które do nich prowadzą.
Tchawica i oskrzela mają grube ściany. Ściana pęcherzyka jest w najcieńszym miejscu ułamkiem grubości ludzkiego włosa — i dlatego pęka właśnie tam.

Droga oddechowa

Wnętrze płuca przypomina koronę drzewa: oskrzele dzieli się coraz drobniej na oskrzeliki, a na ich końcach wyrastają pęcherzyki. Same rozgałęzienia tylko przewodzą gaz; wymiana zachodzi dopiero na końcu. U wejścia do tchawicy leży krtań.

W krtani leżą fałdy głosowe — to nimi „zamykasz gardło”, gdy się zachłyśniesz.
Przy zachłyśnięciu wodą zamykają się odruchowo, bez twojej decyzji. W panice dzieje się co innego, ale z tym samym skutkiem: po prostu przestajesz oddychać — też bez decyzji.
Sedno drugiej połowy: drogę wyjścia dla gazu najczęściej zamyka coś, czego nie wybierasz.

Pęcherzyk płucny — tu zachodzi wymiana

Pęcherzyk jest opleciony siecią naczyń włosowatych. Tlen przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla — ten z przemiany materii w tkankach — wraca do gazu pęcherzykowego.

Powierzchnia wymiany: 70–140 m²

Bariera pęcherzyk–krew: 0,2–0,4 µm

Dlatego pęka właśnie tutaj, a nie w tchawicy.

Płuca — fizyka

Boyle na twoich płucach

Ta sama zasada co na początku, tylko odwrócona: tam balon schodził z powierzchni w dół i się kurczył, tu gaz z wdechu wziętego na głębokości wraca do góry i się rozszerza. To w drodze do góry dochodzi do urazu.

Przełóż to na własne płuca. Przy pełnym wdechu płuca dorosłego mieszczą około 6 litrów — u osób mniejszych i u kobiet mniej. Wyobraź sobie, że nabierasz tych 6 litrów na 10 m i wracasz na górę, nie wypuszczając gazu: na powierzchni ten gaz chciałby zająć 12 litrów. Płuca się nie rozciągną. Te 6 litrów musi wyjść przez usta — albo rozerwie pęcherzyki.

6 → 12 l

Tyle zajmie na powierzchni gaz z jednego pełnego wdechu⁵ wziętego na 10 m. Płuca się nie rozciągną — nadmiar musi wyjść przez usta.

Skala zagrożenia

0,75–1,2 m

Na takiej głębokości doszło do udokumentowanego urazu z rozprężenia płuc⁶. Mniej niż twój wzrost — i tak samo jak głębiej chroni cię jedno: nie przestajesz oddychać.

Zasada obowiązuje od pierwszego metra

Nie ma głębokości, na której wolno wstrzymać oddech — ani takiej, na której oddychanie cię nie chroni. Jeśli oddychasz bez przerwy, masz zdrowe drogi oddechowe i wynurzasz się wolno, tego urazu praktycznie nie da się doznać. I to właśnie ta druga wiadomość jest tu ważniejsza.

26-letnia kobieta, żołnierz, trening ewakuacji z zalanego wozu bojowego⁷: basen i mała butla awaryjna.
Po wynurzeniu była zamroczona, mówiła bełkotliwie, nie czuła prawej połowy twarzy, miała osłabioną prawą rękę i stopę — dokładnie jak przy udarze.
Rozpoznano podtopienie, potem udar; tę pomyłkę zatrzymał dopiero lekarz medycyny nurkowej. Do komory hiperbarycznej — kabiny, w której leczy się to podwyższonym ciśnieniem — trafiła po 11 godzinach i prawie w pełni wyzdrowiała.

Różniła się od ciebie tym, że ćwiczyła ucieczkę z zatopionego pojazdu — wypływanie w pośpiechu, bez nawyku, który ty wyrobisz sobie pierwszego dnia. A największa zmiana objętości jest właśnie tuż pod powierzchnią: z 10 m na 0 m objętość gazu się podwaja, z 40 m na 30 m rośnie tylko o 25%.

Uraz z rozprężenia

Mechanizm

Dlaczego gaz nie ma jak wyjść

Gaz w płucach rozszerza się przy wynurzaniu. Jeśli nie ma jak wyjść, rozrywa pęcherzyki. Ta droga może się zamknąć na pięć sposobów — na dwa z nich masz wpływ, na trzy nie.

1. Tywstrzymujesz oddech świadomie — przy zmianie pływalności, przy skupieniu, „żeby oszczędzić gaz”. Podręcznik nazywa to przyczyną najbardziej oczywistą.
2. Nie tykrtań zamyka się odruchowo przy zachłyśnięciu wodą; w panice po prostu przestajesz oddychać.
3. Nie tyu nurka nieprzytomnego droga oddechowa przestaje być drożna — opada język, wchodzi woda, krtań zamyka się po zachłyśnięciu.
4. Nie tyoskrzelik zatyka zalegająca wydzielina albo zamyka go skurcz ścianki — infekcja dolnych dróg oddechowych, astma, alergia.
5. Tywynurzasz się tak szybko, że zwykły wydech nie nadąża opróżniać płuc. Droga jest otwarta — po prostu za wąska na takie tempo. Razem z zatkanym oskrzelikiem to jedyne dwa przypadki, w których oddychasz całkiem prawidłowo, a i tak możesz zrobić sobie krzywdę.

Mechanizm

Na co masz wpływ

Z infekcją dróg oddechowych nie nurkujesz, a wynurzając się, nigdy się nie spieszysz. To jedyne dwie rzeczy, na które masz wpływ poza samym oddychaniem.

Zablokowany oskrzelik działa jak zaworek jednokierunkowy: gaz wciśnie się tam przy zanurzaniu, a przy wynurzaniu nie zdąży wyjść — możesz rozerwać pęcherzyki, oddychając całkiem prawidłowo. To ten sam mechanizm co blok odwrotny w zatoce, tylko o wiele groźniejszy.

Objawy

Co czujesz

Dotąd były objawy widziane z zewnątrz. Teraz to, co zauważysz ty sam.

Najpierwnie zabraknie ci powietrza do wydechu. Gaz w płucach rozszerza się w drodze do góry, więc masz co wydychać przez całą drogę.
Objawrozpieranie albo ucisk w klatce — narastają, gdy się wynurzasz. Na początku nie boli, jest po prostu dziwnie.
Albo nicuraz potrafi przebiegać bez żadnego ostrzeżenia pod wodą, więc brak objawów nie jest dowodem, że nic się nie stało.

Instruktorowi powiedz: z jakiej głębokości i jak szybko się wynurzałeś, czy wstrzymałeś oddech, co czujesz i od kiedy. Nie tłumacz się i nie przepraszaj — to nie kłopot, to informacja medyczna.

Reakcja

Co wtedy robisz

Objawobjawy z poprzedniego slajdu — rozpieranie albo ucisk w klatce, które narastają przy wynurzaniu.
Robiszterazzatrzymujesz wynurzanie i nie zamykasz gazowi drogi na zewnątrz — wydychasz spokojnie i bez przerwy, aż ucisk zelżeje. Płuca opróżniają się przez usta, więc to wydech jest tu drogą wyjścia, nie czekanie.
Robiszgdy trwanie przyspieszasz i nie zamykasz wydechu — wynurzasz się jak najwolniej, rzędu 9 m na minutę, na pewno nie szybciej niż 18, i nie szybciej, niż pozwala komputer nurkowy: przyrząd na nadgarstku, który mierzy głębokość i czas, a przy zbyt szybkim wynurzaniu ostrzega.
Robiszpotemdaj partnerowi znać, a po wyjściu zgłoś instruktorowi — nawet jeśli wszystko przeszło.
Robiszw panicezatrzymujesz się, łapiesz partnera albo linę, oddychasz — potem myślisz. Panika każe uciekać do góry i zamknąć gardło.

Skutki

Cztery typy urazów

Jedno rozerwanie pęcherzyków, cztery różne urazy — zależnie od tego, gdzie trafi gaz. „Odma” znaczy: gaz tam, gdzie go być nie powinno, w wolnej przestrzeni obok płuca. „Zator” znaczy: bańka gazu zatyka naczynie jak korek w rurce.

Jama opłucnowa to szczelina między płucem a ścianą klatki piersiowej. Śródpiersie to przestrzeń pośrodku klatki, między płucami — leżą tam serce, tchawica i wielkie naczynia. Gaz ze śródpiersia wędruje ku szyi i rozpycha tkanki wokół krtani; dlatego głos brzmi inaczej.

Skutki

Gdzie trafia gaz — i co z tego wynika

Gdzie trafia gaz	Uraz	Co zauważysz
Do naczyń płucnych → serce → tętnice mózgu	Zator gazowy — z czterech urazów wymaga pomocy najpilniej	Objawy jak przy udarze, natychmiast po wynurzeniu
Do jamy opłucnowej	Odma opłucnowa	Narastająca duszność, ból z jednej strony przy oddechu
Do śródpiersia	Odma śródpiersia	Ból za mostkiem, zmieniony głos
Ze śródpiersia pod skórę szyi	Odma podskórna	Skóra nad obojczykiem trzeszczy pod palcem jak folia bąbelkowa

Zator gazowy odcina dopływ krwi do części mózgu — dlatego objawy wyglądają jak udar i pojawiają się od razu: w trakcie wynurzania albo w ciągu kilku minut po wyjściu z wody.

Reakcja

9 m/min

Zalecane tempo wynurzania⁸. Nigdy szybciej niż 18 — i nigdy szybciej, niż pozwala komputer.

Poza programem

Zgniecenie płuc przy zanurzaniu

Dla porządku, bo każda inna przestrzeń dostała oba kierunki: płuca też mają swój uraz przy zanurzaniu. Ciebie nie dotyczy — i warto wiedzieć dlaczego.

Kiedy grozigrozi tylko wtedy, gdy nurek nie oddycha w drodze w dół: na bezdechu, nieprzytomny albo bez zapasu gazu.
Mechanizmbez dopływu gazu objętość płuc spada z głębokością, aż klatki piersiowej nie da się już bardziej ścisnąć. Poniżej tego progu robi się w płucach podciśnienie, tkanka zostaje uszkodzona, a krew przeciekła z nóg i brzucha do klatki dostaje się wraz z płynem do pęcherzyków.
Czemu nie tyautomat dokłada ci gazu przy każdym wdechu, więc twoim płucom nie ma jak zabraknąć objętości. Chroni cię dokładnie to samo, co w drodze do góry — nieprzerwane oddychanie.

Pierwsza pomoc jest tu taka sama jak przy urazie z rozprężenia — patrz slajd „Pierwsze pięć minut”; ta procedura dotyczy obu urazów. Do kieszeni: karta pierwszej pomocy — A6, do wydruku i na telefon.

Procedura

Pierwsze pięć minut

1. Sprawdź

A (airway) — drogi oddechowe: odchyl głowę, sprawdź, czy nic nie blokuje ust.
B (breathing) — oddech: patrz, słuchaj i wyczuwaj, nie dłużej niż 10 sekund. Pojedyncze, głośne westchnienia to nie jest oddech.
C (circulation) — krążenie: jeśli nie oddycha prawidłowo, wezwij pomoc i zacznij resuscytację. Uczysz się jej na kursie pierwszej pomocy.

2. Wezwij

112 — najpierw i zawsze.
Potem DAN Europe: +39 06 4211 5685, całodobowo.
O rekompresji, czyli leczeniu w komorze, decyduje lekarz — nie ty.

3. Tlen

100% tlenu przez szczelną maskę — a jeśli sprzęt nie daje 100%, najwyższe dostępne stężenie.
Nieprzerwanie — do przekazania ratownikom albo do wyczerpania zapasu.
Także wtedy, gdy objawy ustąpią — słabnące objawy nie oznaczają poprawy.

4. Ułóż i pilnuj

Przytomny — płasko na plecach; jeśli w tej pozycji oddycha mu się gorzej, pozwól mu ułożyć się wygodnie. Nieprzytomny, ale oddychający, albo wymiotujący — na boku.
Nie sadzaj go, nie unoś nóg ani głowy. Kiedyś tak uczono; dziś zaleca się pozycję poziomą.
Kontroluj oddech i przytomność, chroń go przed wychłodzeniem. Zabierz jego komputer nurkowy — ma zapis głębokości i czasu.

Nigdy nie zabieraj poszkodowanego z powrotem pod wodę, żeby objawy ustąpiły: w nurkowaniu rekreacyjnym jest to niedopuszczalne. Bez maski pełnotwarzowej, łączności, gazu z powierzchni i obstawy zamieniasz jeden wypadek na dwa.

Do kieszeni: karta pierwszej pomocy — A6, do wydruku i na telefon.

Po nurkowaniu

Zgłaszasz zawsze

Nie ma progu, poniżej którego objaw jest „za mały”.

Zgłoś instruktorowi każdy z tych objawów, choćby łagodny: ból w klatce, kaszel, krew albo pienista wydzielina w ustach, zmieniony głos, trzeszczenie pod skórą.
Zgłoś mrowienie, zawroty głowy, kłopot z mową lub ze wzrokiem albo osłabienie ręki.
Szaroblada twarz, drgawki, utrata przytomności — to już nie zgłoszenie, lecz wezwanie pomocy i tlen.
Objawy, które mijają, zgłaszaj tak samo — słabnące objawy nie oznaczają poprawy.
Zgłoś każdy objaw, który pojawi się w ciągu 24 godzin po nurkowaniu — także nazajutrz, jeśli obudzisz się z czymkolwiek nowym.

Zgłoszenie nic cię nie kosztuje. Niezgłoszenie może kosztować bardzo dużo — nie dwie godziny dzisiaj, lecz resztę twojego życia. Do kieszeni: karta pierwszej pomocy — A6, do wydruku i na telefon.

Granica tematu

Czego ten wykład nie obejmuje

Wszystko, co dziś usłyszałeś, dotyczy gazu w przestrzeniach powietrznych twojego ciała — i tego, który ma którędy wyjść, i tego, który nie ma. Jest jeszcze drugi, zupełnie inny mechanizm.

Ten wykładgaz w przestrzeniach powietrznych: uszy, zatoki, maska, ząb, płuca. Kurczy się i rozpręża razem z ciśnieniem, a szkodzi wtedy, gdy nie ma jak się wyrównać.
Osobny wykładazot rozpuszczony we krwi i w tkankach. To temat choroby dekompresyjnej — i osobnych zajęć.
Przystanekprzystanek bezpieczeństwa — 3–6 m przez 3–5 min — należy do tamtego tematu, nie do tego.

Nie myl tych dwóch mechanizmów. Jedno i drugie nazywa się „gazem", a to najczęstsza pomyłka na tym etapie kursu.

Do zapamiętania

Nigdy nie wstrzymuj oddechu pod wodą. Jeśli zapamiętasz z tej prezentacji jedno zdanie, to właśnie to.
W dół rośnie ciśnienie i gaz się kurczy — wyrównujesz czynnie. W górę ciśnienie spada, gaz się rozszerza i wychodzi sam, o ile ma którędy.
Uszy wyrównuj wcześnie, często i delikatnie. Nie wyrównałeś — nie idziesz głębiej; nie udaje się — przerywasz nurkowanie. Zatoki zrobią swoje same, o ile masz drożny nos.
Ból przy wynurzaniu to blok odwrotny: zejdź niżej, poczekaj, wynurzaj się wolniej — około 9 m na minutę, nigdy szybciej niż 18. Nigdy nie przeciskaj się przez niego siłą.
Cokolwiek dziwnego po wynurzeniu: przestań nurkować, 112, 100% tlenu, zgłoś. Nigdy nie wracaj pod wodę.

Reszta jest na slajdach: pięć sposobów, w jakie gaz może zostać w płucach, cztery typy urazu i pełną procedurę pierwszej pomocy. Do kieszeni: karta pierwszej pomocy — A6, do wydruku i na telefon.

Dodatki

Sprawdź się

Dziesięć pytań — te same dziesięć rzeczy, które miałeś wynieść z tej prezentacji. Odpowiedz sobie, zanim dotkniesz pytania: prowadzi ono do slajdu, na którym stoi odpowiedź.

Co dzieje się z gazem, gdy schodzisz w dół i gdy wracasz w górę?
Jak przeliczyć głębokość na ciśnienie i pod jakim ciśnieniem dostajesz gaz?druga połowa odpowiedzi →
Gdzie są przestrzenie powietrzne — w tobie i w masce — i którędy wyrównuje się każda?
Jak często wyrównywać uszy, co zrobić z zatokami i kiedy przerwać nurkowanie?druga połowa odpowiedzi →
Dlaczego ból przy wynurzaniu znaczy co innego niż ból przy zanurzaniu?
Skąd biorą się zawroty głowy pod wodą i co wtedy zrobić?
Czym ząb różni się od pozostałych przestrzeni powietrznych?
Dlaczego płuca wyrównują się same i co musi się stać, żeby przestały?druga połowa odpowiedzi →
Gdzie w płucach dochodzi do uszkodzenia i na jakich głębokościach?druga połowa odpowiedzi →
Po czym poznać, że coś poszło nie tak, i co wtedy zrobić?

Słowniczek

Każdy termin prowadzi do slajdu, na którym pada pierwszy raz.

automat: urządzenie, przez które oddychasz — oddaje ci gaz z butli pod dokładnie takim ciśnieniem, jakie panuje na twojej głębokości.
blok odwrotny: przy wynurzaniu gaz się rozpręża, ale nie ma jak ujść z przestrzeni — obrzęk, wydzielina — i rozpycha ją od środka.
Frenzel: manewr wyrównywania, w którym przy zatkanym nosie zamykasz tył gardła i tyłem języka wciskasz gaz do trąbek — jak przy wymawianiu „k”.
jama opłucnowa: szczelina między płucem a ścianą klatki piersiowej.
komora hiperbaryczna: kabina ciśnieniowa, w której leczy się urazy nurkowe — chorobę dekompresyjną i zator gazowy — podwyższonym ciśnieniem i tlenem.
komputer nurkowy: przyrząd na nadgarstku, który mierzy głębokość i czas, liczy z nich limit bezdekompresyjny i ostrzega, gdy wynurzasz się za szybko.
kończysz nurkowanie na dziś: wychodzisz i nie wchodzisz drugi raz tego samego dnia; następnego dnia nurkujesz normalnie, o ile objaw minął.
nie nurkujesz do wyjaśnienia: zostajesz na powierzchni dłużej niż jeden dzień — do czasu, aż lekarz powie, że możesz wrócić. Dotyczy objawów, które mogą oznaczać uraz trwały, jak nagła utrata słuchu albo szum w uchu.
odma: gaz w miejscu, w którym normalnie go nie ma: obok płuca (opłucnowa), pośrodku klatki (śródpiersia) albo pod skórą szyi (podskórna).
partner: drugi nurek, z którym nurkujesz w parze, w zasięgu ręki — na kursie i po nim.
przerywasz nurkowanie: kończysz to konkretne nurkowanie i wynurzasz się teraz. Nie jest to porażka, tylko procedura — i najtańsza z trzech możliwych decyzji.
rekompresja: ponowne poddanie poszkodowanego podwyższonemu ciśnieniu w komorze: pęcherzyki gazu maleją, a gaz wypłukuje się z tkanek.
śródpiersie: przestrzeń pośrodku klatki, między płucami — leżą tam serce, tchawica i wielkie naczynia.
Valsalva: manewr wyrównywania: przy zamkniętych ustach przyciskasz palcami skrzydełka nosa i próbujesz delikatnie w niego dmuchnąć. Nie dłużej niż 5 sekund za razem.
wyrównanie: doprowadzenie ciśnienia w przestrzeni powietrznej do ciśnienia otoczenia: przy zanurzaniu czynnie, przy wynurzaniu gaz wychodzi sam.
zator gazowy: bańka gazu zatyka naczynie jak korek w rurce. Z czterech urazów wymaga pomocy najpilniej.

Co się zmieniło

Materiał poprawiam między kursami. Jeśli czytałeś go wcześniej, tu sprawdzisz, czy coś, czego się nauczyłeś, wygląda dziś inaczej.

2026-09-02Przy głębokości, od której boli ucho, stoi teraz udokumentowany przypadek od 1,2 m obok praktyki („już przy drabince”) — sama liczba się nie zmieniła. Doszedł slajd o tym, czego ten wykład nie obejmuje: azot rozpuszczony w tkankach to osobny temat. Karta pierwszej pomocy — linki w czterech miejscach.
2026-09-02Z kafelka o barierze pęcherzyk–krew zniknęła druga liczba („średnia dyfuzyjna 0,62 µm”) — zostaje jedna, „0,2–0,4 µm”; tamta stoi teraz w źródłach, razem z cytatem. Numery PMC i NBK na slajdzie „Źródła” są klikalne. Reszta to czytelność: krótsze nadtytuły, wyróżnienia bez koloru (kolor został tylko dla kierunku — w dół i w górę) oraz poprawki układu na telefonie.
2026-09-02Trzy rzeczy ułatwiające powtórkę: spis slajdów pod przyciskiem „spis”, slajd „Sprawdź się” z dziesięcioma pytaniami i linkami do odpowiedzi, oraz odsyłacze do źródeł przy najważniejszych liczbach. W treści: przy „wróć kilkadziesiąt centymetrów” stoi teraz kierunek — w górę czy w dół — bo bez niego to samo zdanie znaczyło dwie przeciwne rzeczy. Przerwanie nurkowania rozdzieliło się na trzy decyzje o różnej wadze („przerywasz nurkowanie”, „kończysz nurkowanie na dziś”, „nie nurkujesz do wyjaśnienia”) — są w słowniczku. Żadna liczba ani procedura nie zmieniła wartości.

Źródła

Przy 8 liczbach w tej prezentacji stoi mały uniesiony numerek — klikasz go i widzisz, skąd dokładnie pochodzi ta liczba. Reszta stoi na podręczniku SDI i materiałach DAN, wypisanych niżej.

1Ból ucha od 1–1,5 m — źródło rangi A znalezione w rundzie 2StatPearls, „Ear Barotrauma” (NBK499851), sekcja Etiology — „MEBT can occur at depths as shallow as 4 feet (1.2 meters) of seawater”.↩ wróć na slajd 9
2Maska — co się dzieje z okiemStatPearls, „Diving Mask Squeeze” (NBK545224) — w ciężkich przypadkach „orbital emphysema or intraocular hemorrhage”.↩ wróć na slajd 18
3Powierzchnia wymiany gazowej (70–140 m²)Hsia i in., „Tennis Courts in the Human Body” (PMC8863270) — „estimates for the pulmonary surface area ranged from 70 m² to 140 m²”.↩ wróć na slajd 23
4Grubość bariery pęcherzyk–krew„Bioengineering the Blood-gas Barrier” (PMC7366783) — najcieńsze miejsce „between 0.2 and 0.4 μm thick”, a średnia harmoniczna grubości bariery „only 0.62 μm thick in the human”.↩ wróć na slajd 23
5Pojemność płuc ≈ 6 lStatPearls, „Physiology, Lung Capacity” (NBK541029) — „the average lung capacity is about 6 liters”; źródło nie podaje osobnych liczb dla płci.↩ wróć na slajd 25
6Głębokość, na której uraz jest możliwySDI Open Water Scuba Diver Instructor Manual, s. 307 — „can occur at swimming pool depths”. Opisany przypadek: Lindblom i Tosterud, Diving and Hyperbaric Medicine 2021;51(2):224–226.↩ wróć na slajd 26
7Przypadek Lindblom — szczegóły opisuLindblom i Tosterud, Diving and Hyperbaric Medicine 2021;51(2):224–226; pełny tekst PMC8349688.↩ wróć na slajd 27
8Tempo wynurzaniaSDI Open Water Scuba Diver Instructor Manual, s. 332, Key Points „Controlled Swimming Ascent” — 15 cm/s zalecane (9 m/min), 30 cm/s jako pułap (18 m/min).↩ wróć na slajd 34

PMC i NBK to numery darmowych tekstów w bibliotece medycznej NIH — wpisz taki numer na pubmed.ncbi.nlm.nih.gov. Cytaty zostawiam po angielsku, w oryginalnym brzmieniu, a numery stron dotyczą wydania instruktorskiego podręcznika: w twoim będą inne. Podstawa: SDI Open Water Scuba Diver Instructor Manual (rozdz. 3, Diving Physics, s. 93–95; rozdz. 4, Diving Physiology, s. 125–166; Key Points s. 305–307). Następstwa oczne podciśnienia w masce: StatPearls „Diving Mask Squeeze” (NBK545224). Przypadek z 0,75–1,2 m: Lindblom i Tosterud, Diving and Hyperbaric Medicine 2021;51(2):224–226. Głębokość „4 fsw”: DAN, „Lung Expansion Injuries” — „a breathhold ascent after inhaling from a scuba tank from a depth as shallow as 4 fsw may be sufficient to tear alveolar sacs”; warunkiem jest wynurzanie ze wstrzymanym oddechem, nie sam wdech. Powierzchnia wymiany: Hsia i in., PMC8863270. Pojemność płuc i mechanizm zmiany głosu: StatPearls. Uszy, zatoki i błędnik: CDC Yellow Book 2026, rozdział „Scuba Diving: Decompression Illness and Other Dive-Related Injuries” (NBK620981), StatPearls „Ear Barotrauma” (NBK499851) oraz DAN („Understanding Alternobaric Vertigo”) — podręcznik SDI OWSDI nie opisuje błędnika ani zawrotów alternobarycznych. Rekompresja w wodzie i pozycja poszkodowanego: DAN. Wartości spoza materiałów SDI mają wskazane źródło. Dwie liczby, które do rundy 2 pochodziły z praktyki instruktorskiej — „ból od 1–1,5 m” i „nie dłużej niż 5 sekund” — mają od 2026-09 pokrycie rangi A (StatPearls NBK499851 oraz DAN „6 Methods to Equalize Your Ears”); oba wpisy stoją wyżej, w rejestrze zamkniętych faktów.